SỰ TÍCH CON BỌ HUNG

Nội dung

Ngày xưa trời ở thấp lắm, thấp đến mức người trần gian giơ chày lên giã gạo cũng chạm vào bụng.

Người trần gian lại ngày một ngày đông, sáng tinh mơ đã thi nhau giã gạo có khi đâm vào bụng trời ngay cả lúc trời còn đang say sưa trong giấc ngủ. Vào những ngày tết nhất, đến khuya người ta vẫn còn giã gạo, trời buồn ngủ lắm mà bụng vẫn cứ bị những nhát chày thúc vào đau điếng.

Nhà trời tức lắm không biết làm thế nào, bèn ra lệnh cho trần gian bớt ăn đi, may ra mới có thể yên thân được. Thế là nhà trời gọi bọ hung đến để truyền đi xuống trần gian.

– Ngươi hãy xuống truyền lệnh cho người trần gian rằng từ nay trở đi ba ngày mới được ăn một bữa, mỗi bữa chỉ được ăn ba chén (bát) cơm.

Bọ hung vốn đãng trí, cứ nói trước quên sau. Đi bao lần truyền sai lệnh bị nhà trời quở phạt. Nhưng được cái tính ngoan ngoãn, hễ nhà trời sai thì làm ngay. Lần này bọ hung nhất quyết không truyền sai lệnh nữa. Nên vừa ra khỏi cửa là luôn mồm lẩm bẩm : “Ba ngày ăn một bữa, mỗi bữa chỉ được ăn ba chén …”

Bọ Hung cứ thế mà đi từ trên trời xuống trần gian. Một chàng nông dân đi cấy, thấy bọ hung lẩm bẩm cái gì đấy liền lắng tai nghe. Rồi anh ta nấp vào sau bụi cây, khi bọ hung đi qua liền hét lên một tiếng. Bọ hung giật bắn người vì bất ngờ quên khuấy câu mình đang nói. Bọ Hung tức giận định cãi nhau với anh nông dân nhưng trước hết phải nhớ mình đang nói là gì đã, nghĩ mãi không ra, anh kia bèn nhắc :

– Có gì đâu, mày đang nói : “Một ngày ăn ba bữa, còn ăn vặt thì không kể”

Bọ hung mừng rối rít quên cả việc định đôi co với anh chàng kia và cứ tiếp tục đi.

“Ngày ăn ba bữa, còn ăn vặt thì không kể …”

Nghe nói có bọ hung mang lệnh nhà trời xuống, vua tôi trần gian ra để nhận chiếu chỉ. Khi nghe bọ hung nói :

– “Ngày ăn ba bữa …”

Vua tôi trần gian nghe hoảng quá, ăn nhiều như vậy thì làm bao nhiêu cho đủ. Trước ăn mỗi ngày có hai bữa đã phải giã gạo làm trời đất mất ăn mất ngủ, kỳ này chắc nhà trời càng quở trách ta đây chăng.

Bọ hung truyền lệnh xong liền trở lại về trời. Nhà trời thấy từ ngày ra lệnh cho người trần gian ăn ít đi, mà sao lại giã gạo nhiều hơn trước, lấy làm lạ bèn triệu vua trần gian lên hỏi nguyên do.

Vua trần gian kể lại khi nhận lệnh các quận thần đều đến đông đủ để nghe chiếu chỉ của nhà trời do bọ hung truyền xuống là phải ăn nhiều hơn trước. Bấy giờ nhà trời mới vỡ lẽ việc bọ hung truyền sai lệnh. Nhà trời tức quá liền cho gọi bọ hung đến đánh cho một trận. Sau đó, cắm cái xẻng vào đầu để đi làm nghề xúc phân. Từ đó bọ hung phải đi hốt phân không kể đêm ngày.Lệnh đã truyền đi, không thu lại được nữa, dân chúng hạ giới ngày đêm giã gạo không ngơi tay. Nhà trời mất ăn mất ngủ liên miên đành phải chuyển lên thật cao để con người không còn đụng chạm tới nữa.

Phân tích cơ bản

• Giải thích tập tính tự nhiên qua lăng kính dân gian: Tác phẩm lý giải một cách tài tình hai đặc điểm sinh học nổi bật của loài bọ hung ngoài đời thực:

• Thói quen chuyên đi lăn các viên phân, rác thải thành hình tròn để tích trữ làm thức ăn và nơi đẻ trứng.
• Thói quen luôn cúi gằm mặt xuống đất khi di chuyển, bò lùi hoặc lủi thủi ở những nơi tối tăm.

• Mô-típ biến hình và quả báo: Nhân vật chính trong truyện ban đầu mang thân phận con người (thường là một kẻ giàu có nhưng keo kiệt, hoặc một kẻ tham lam, gian dối trong việc tiền bạc). Kết cục hóa kiếp thành bọ hung là hình phạt thích đáng từ thần linh (Ngọc Hoàng hoặc Diêm Vương) nhằm tước bỏ hoàn toàn khối tài sản phi pháp, bắt nhân vật phải làm công việc bẩn thỉu, nhọc nhằn suốt đời để trả nợ.
• Giá trị phê phán xã hội: Truyện châm biếm sâu sắc tầng lớp giàu có bất chính, thói keo kiệt bủn xỉn, không biết sớt chia với người nghèo khổ hoặc thói lừa lọc, quỵt nợ tiền bạc của người khác.
• Bài học nhân sinh: Gửi gắm triết lý nhân quả "Gieo gió gặt bão", nhắc nhở con người sống trên đời cần phải ngay thẳng, nhân nghĩa, không được để lòng tham che mờ lý trí kẻo nhận cái kết thảm hại, đánh mất đi danh dự và tư cách làm người.