Con hổ có nghĩa

Nội dung

Bà đỡ Trần là người huyện Đông Triều. Một đêm nọ nghe tiếng gõ cửa, bà mở cửa nhìn thì chẳng thấy ai, một lát, có con hổ chợt lao tới cõng bà đi. Ban đầu, bà sợ đến chết khiếp, khi tỉnh, thấy hổ dùng một chân ôm lấy bà chạy như bay, hễ gặp bụi rậm, gai góc thì dùng chân trước rẽ lối chạy vào rừng sâu.

Tới nơi, hổ thả bà xuống. Thấy một con hổ cái đang lăn lộn, cào đất, bà cho là hổ định ăn thịt mình, run sợ không dám nhúc nhích. Lúc sau hổ đực cầm tay bà nhìn hổ cái, nhỏ nước mắt. Bà nhìn kĩ bụng hổ cái như có cái gì động đậy, biết ngay là hổ sắp đẻ.

Sẵn có thuốc mang theo trong túi, bà liền hoà với nước suối cho uống, lại xoa bóp bụng hổ. Lát sau, hổ đẻ được. Hổ đực mừng rỡ đùa giỡn với con, còn hổ cái thì nằm phục xuống, dáng mệt mỏi lắm. Rồi hổ đực quỳ xuống bên một gốc cây, lấy chân đào lên một cục bạc.

Bà đỡ biết hổ tặng mình, cầm lấy. Hổ đực đứng dậy đi, quay nhìn bà, bà theo hổ ra khỏi rừng. Được mấy bước, trời sắp sáng, bà giơ tay nói: “Xin chúa rừng quay về”.

Hổ vẫn cúi đầu quẫy đuôi, làm ra vẻ tiễn biệt. Bà đi khá xa, hổ liền gầm lên một tiếng rồi bỏ đi. Bà về đến nhà, cân bạc được hơn mười lạng. Năm ấy mất mùa, đói kém, nhờ có số bạc ấy mà bà mới sống qua được.

Người kiếm củi tên mỗ ở huyện Lạng Giang, đang bổ củi ở sườn núi, thấy dưới thung lũng phía xa, cây cỏ lay động không ngớt mới vác búa đến xem, thấy một con hổ trán trắng, cúi đầu cào bới đất, nhảy lên, vật xuống, thỉnh thoảng lấy chân móc họng, mở miệng nhe cái răng, máu me, nhớt dãi trào ra.

Nhìn kĩ miệng hổ thấy có khúc xương mắc ngang họng, bàn chân hổ thì to, càng móc, khúc xương càng vào sâu. Bác tiều uống rượu say, mạnh bạo trèo lên cây kêu lên: “Cổ họng người đau phải không, đừng cắn ta, ta sẽ lấy xương ra cho”.

Hổ nghe thấy, nằm phục xuống, há miệng nhìn bác tiều ra dáng cầu cứu. Bác tiều trèo xuống lấy tay thò vào cổ họng hổ, lấy ra một chiếc xương bò, to như cánh tay. Hổ liếm mép, nhìn bác tiều rồi bỏ đi. Bác tiều nói to: “Nhà ta ở thôn mỗ, hễ được miếng gì lạ thì nhớ nhau nhé”.

Sau đó, bác tiều ra về. Một đêm nọ, nghe cửa ngoài có tiếng gầm dài mà sắc. Sớm hôm sau, có một con nai chết ở đó. Hơn mười năm sau, bác tiều già rồi chết. Khi chôn cất, hổ bỗng nhiên đến trước mộ nhảy nhót. Những người đưa đám bỏ chạy cả.

Từ xa, nhìn thấy hổ dùng đầu dụi vào quan tài, gầm lên, chạy quanh quan tài vài vòng rồi đi. Từ đó về sau, mỗi dịp ngày giỗ bác tiều, hổ lại đưa dê hoặc lợn đến để ở ngoài cửa nhà bác tiều. 

Phân tích cơ bản

• Tính chất văn học trung đại: Dù mang cốt truyện ngụ ngôn dân gian, tác phẩm được viết lại bởi một đại trí thức thời Lê trung hưng - Nguyễn triều (Phạm Đình Hổ). Truyện chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ hệ tư tưởng Nho giáo, hướng con người tới các chuẩn mực đạo đức cốt lõi như Nghĩa (trách nhiệm, ơn nghĩa) và Đức (lòng nhân hậu).

• Nghệ thuật mượn vật nói người (Phép ngụ ngôn): Truyện sử dụng hình tượng con hổ — vốn là "chúa sơn lâm", loài mãnh thú hung dữ, đáng sợ và thường đại diện cho cái ác, sự tàn bạo trong tự nhiên. Việc xây dựng một con hổ biết cúi đầu tạ ơn, rơi lệ tiếc thương và chung thủy giữ trọn lời hứa đền ơn đã tạo nên một sự tương phản nghệ thuật cực kỳ mạnh mẽ.

• Ý nghĩa phê phán và răn đe: Qua việc ca ngợi hành vi đầy nghĩa tình của loài vật, tác giả ngầm giáng một đòn roi châm biếm vào xã hội đương thời. Truyện phê phán cay đắng những kẻ mang danh "con người" nhưng sống bạc bẽo, vô ơn, tráo trở, thậm chí thua kém cả một con thú dữ về mặt đạo lý.

• Tục thờ hổ trong văn hóa Việt: Câu chuyện cũng góp phần phản ánh tín ngưỡng thờ "Ông Ba Mươi" (thần Hổ) của người Việt cổ. Người xưa vừa sợ hãi sức mạnh của hổ, vừa tôn kính, coi hổ là loài vật linh thiêng, có tánh linh và biết phân biệt thiện ác, biết đền ơn đáp nghĩa nếu được con người giúp đỡ.