Trương Viên là một truyện thơ Nôm dân gian kể về cuộc đời lưu lạc, những thử thách gian khổ và lòng hiếu thảo, thủy chung của Thị Phương đối với mẹ chồng và chồng. Tác phẩm ca ngợi những phẩm chất đạo đức tốt đẹp của người phụ nữ Việt Nam.
Trương Viên là người học giỏi, kết duyên với Thị Phương rồi phải ra trận theo lệnh vua. Trong thời gian chồng đi đánh giặc, Thị Phương đưa mẹ chồng chạy loạn và lưu lạc suốt mười tám năm. Trên đường đi, nàng nhiều lần đối mặt với hiểm nguy, từ quỷ dữ đến hổ dữ, nhưng luôn sẵn sàng hi sinh bản thân để cứu mẹ chồng. Nàng còn móc mắt dâng cho Sơn Thần để lấy thuốc chữa bệnh cho mẹ. Nhờ được Tiên dạy nghề đàn hát, hai mẹ con có thể kiếm sống qua ngày. Sau khi chiến thắng trở về, Trương Viên đi tìm gia đình. Qua bài hát trần tình của người hát xẩm, chàng nhận ra mẹ và vợ. Cuối cùng, gia đình được đoàn tụ và đôi mắt của Thị Phương được phục hồi nhờ đôi ngọc lưu ly.
Truyện thơ Trương Viên là tác phẩm giàu giá trị nhân văn, ca ngợi những phẩm chất đạo đức tốt đẹp của con người, đặc biệt là hình tượng người phụ nữ Việt Nam. Nổi bật nhất trong tác phẩm là nhân vật Thị Phương – người phụ nữ giàu lòng hiếu thảo, thủy chung và đức hi sinh cao cả. Khi Trương Viên lên đường đánh giặc, nàng ở nhà chăm sóc mẹ chồng già yếu. Trong cảnh chiến tranh loạn lạc, Thị Phương không quản khó khăn, vất vả, dắt mẹ chồng lưu lạc suốt mười tám năm. Trên hành trình ấy, hai mẹ con liên tiếp gặp những tai họa và hiểm nguy. Để cứu mẹ chồng khỏi hổ dữ, nàng sẵn sàng cắt thịt nơi cánh tay mình dâng cho hổ. Khi mẹ lâm bệnh nặng, nàng lại chấp nhận hiến đôi mắt của mình cho Sơn Thần để đổi lấy thuốc cứu mẹ. Những hành động ấy cho thấy tấm lòng hiếu thảo sâu sắc và đức hi sinh vô bờ bến của Thị Phương. Không chỉ vậy, nàng còn là người vợ hết mực thủy chung, luôn chờ đợi ngày chồng trở về dù phải sống trong cảnh nghèo khó, cơ cực.
Bên cạnh việc xây dựng hình tượng Thị Phương, tác phẩm còn ca ngợi tình cảm gia đình thiêng liêng và nghĩa tình vợ chồng son sắt. Dù xa cách nhiều năm bởi chiến tranh và biến cố cuộc đời, các nhân vật vẫn luôn hướng về nhau bằng tình yêu thương và lòng chung thủy. Cuộc đoàn tụ của Trương Viên với mẹ và vợ ở cuối tác phẩm không chỉ mang ý nghĩa hạnh phúc cá nhân mà còn thể hiện khát vọng đoàn viên của nhân dân trong xã hội xưa. Đồng thời, tác phẩm còn gửi gắm niềm tin rằng những con người sống nhân hậu, giàu nghĩa tình sẽ được đền đáp xứng đáng. Chi tiết đôi mắt của Thị Phương được phục hồi nhờ đôi ngọc lưu ly là minh chứng cho quan niệm “ở hiền gặp lành” của dân gian.
Về nghệ thuật, truyện sử dụng nhiều yếu tố kì ảo như quỷ dữ, Sơn Thần, Chúa Tiên hay đôi ngọc lưu ly thần kì để làm tăng sức hấp dẫn cho cốt truyện và thể hiện ước mơ của nhân dân về công lí và hạnh phúc. Cốt truyện giàu kịch tính với nhiều biến cố, thử thách liên tiếp đã làm nổi bật vẻ đẹp phẩm chất của nhân vật. Qua đó, Trương Viên không chỉ là câu chuyện cảm động về tình nghĩa gia đình mà còn là lời ca ngợi lòng hiếu thảo, đức hi sinh và sự thủy chung của người phụ nữ Việt Nam.
Sân khấu dân gian
Kim Nham là một vở chèo cổ nổi tiếng của Việt Nam, kể về cuộc hôn nhân giữa Kim Nham và Xúy Vân. Tác phẩm phản ánh bi kịch tình yêu, hôn nhân trong xã hội phong kiến, đồng thời thể hiện khát vọng hạnh phúc và quyền được yêu thương của người phụ nữ.
Sân khấu dân gian
Từ Thức gặp tiên là một truyện truyền kì nổi tiếng kể về Từ Thức – một người yêu thiên nhiên, sống phóng khoáng và giàu lòng nhân ái. Nhờ giúp đỡ Giáng Hương, chàng được sống nơi tiên cảnh nhưng cuối cùng phải chịu cảnh chia ly vì nhớ quê hương trần thế.
Sân khấu dân gian
Chu Mãi Thần là người nghèo nhưng chăm chỉ học hành, hằng ngày phải đi đốn củi để kiếm sống. Do cuộc sống quá khó khăn, vợ là Thiệt Thê chán cảnh nghèo túng nên bỏ chồng đi theo Tuần Ty. Sau nhiều năm kiên trì đèn sách, Chu Mãi Thần thi đỗ và trở thành quan lớn. Khi gặp lại chồng cũ trên đường vinh hiển, Thiệt Thê hối hận và mong được quay về đoàn tụ. Tuy nhiên, Chu Mãi Thần từ chối. Trong phiên bản chèo được cải biên sau này, nhân vật Chu Mãi Thần được xây dựng nhân hậu và bao dung hơn, còn Thiệt Thê mang bi kịch của một người phụ nữ lầm lỡ, đáng thương hơn là đáng trách.
Sân khấu dân gian
Lưu Bình – Dương Lễ là vở chèo cổ nổi tiếng của Việt Nam, kể về tình bạn sâu sắc giữa Lưu Bình và Dương Lễ cùng sự hi sinh cao đẹp của Châu Long. Tác phẩm ca ngợi tình bạn chân thành, nghĩa vợ chồng thủy chung và ý chí vươn lên trong cuộc sống.
Sân khấu dân gian
Đoạn trích "Thị Mầu lên chùa" kể về nhân vật Thị Mầu – một cô gái nhà giàu, xinh đẹp nhưng lẳng lơ, đa tình – lên chùa và đem lòng say mê tiểu Kính Tâm. Tại chùa, Thị Mầu chủ động ve vãn, tỏ tình với tiểu Kính Tâm nhưng không được đáp lại. Qua những lời nói, cử chỉ táo bạo và hài hước của Thị Mầu, đoạn trích làm nổi bật tính cách bộc trực, khát khao tình yêu của nhân vật, đồng thời tạo nên tiếng cười dân gian đặc sắc trong vở chèo Quan Âm Thị Kính.