Kim Nham là một vở chèo cổ nổi tiếng của Việt Nam, kể về cuộc hôn nhân giữa Kim Nham và Xúy Vân. Tác phẩm phản ánh bi kịch tình yêu, hôn nhân trong xã hội phong kiến, đồng thời thể hiện khát vọng hạnh phúc và quyền được yêu thương của người phụ nữ.
Kim Nham là một học trò nghèo được viên huyện Tể gả con gái là Xúy Vân cho. Sau khi cưới, Kim Nham lên kinh đô học tập và theo đuổi công danh, để lại Xúy Vân cô đơn ở nhà. Trong thời gian chồng vắng mặt, Xúy Vân bị Trần Phương và Mụ Quán dụ dỗ. Vì khao khát tình yêu và muốn thoát khỏi cuộc hôn nhân thiếu hạnh phúc, nàng nghe lời họ, giả điên để được giải thoát khỏi Kim Nham. Khi Kim Nham trở về, dù tìm nhiều cách chữa trị nhưng không thành công. Cuối cùng hai người làm lễ giải thoát cho nhau. Ở một số dị bản, sau này Kim Nham đỗ đạt làm quan còn Xúy Vân trở thành người ăn xin và kết thúc cuộc đời trong bi kịch.
Vở chèo Kim Nham là một tác phẩm giàu giá trị hiện thực và nhân văn, phản ánh sâu sắc số phận của người phụ nữ trong xã hội phong kiến. Nhân vật trung tâm của tác phẩm là Xúy Vân – một người phụ nữ trẻ tuổi, giàu tình cảm nhưng phải sống trong cảnh hôn nhân thiếu sự đồng cảm và chia sẻ. Sau khi kết hôn, Kim Nham nhanh chóng lên kinh đô học hành, để lại Xúy Vân một mình cô đơn nơi quê nhà. Cuộc sống quạnh quẽ cùng nỗi nhớ chồng kéo dài khiến nàng luôn khao khát được quan tâm, yêu thương và sẻ chia. Đây chính là nguyên nhân sâu xa dẫn đến những biến đổi trong tâm lí và hành động của nhân vật.
Nỗi cô đơn của Xúy Vân được thể hiện rõ qua những lời than thở và tâm trạng chờ đợi mòn mỏi. Trong khi Kim Nham dành toàn bộ thời gian cho con đường công danh thì nhu cầu tình cảm của người vợ gần như bị bỏ quên. Chính sự thiếu vắng tình yêu và sự chăm sóc từ chồng đã đẩy Xúy Vân vào trạng thái bế tắc. Khi Trần Phương và Mụ Quán xuất hiện, dùng những lời đường mật để dụ dỗ, nàng đã dễ dàng bị tác động. Hành động giả điên của Xúy Vân không đơn thuần là biểu hiện của sự phản bội mà còn là tiếng nói phản kháng đối với cuộc hôn nhân không mang lại hạnh phúc cho mình. Qua nhân vật này, tác phẩm cho thấy khát vọng được yêu thương, được sống đúng với cảm xúc của người phụ nữ – điều vốn rất khó thực hiện trong xã hội phong kiến.
Đặc biệt, đoạn trích “Xúy Vân giả dại” được xem là phần đặc sắc nhất của vở chèo. Dưới lớp vỏ của những lời nói điên loạn là một tâm trạng đầy đau khổ và giằng xé. Nhân vật vừa muốn thoát khỏi thực tại cô đơn, vừa khao khát một cuộc sống hạnh phúc hơn. Qua nghệ thuật độc thoại, hát chèo và diễn xuất giàu tính biểu cảm, hình tượng Xúy Vân hiện lên vừa đáng trách vì sự nhẹ dạ, vừa đáng thương vì bi kịch tình cảm mà nàng phải gánh chịu. Chính điều đó tạo nên chiều sâu tâm lí cho nhân vật và khiến người xem cảm thông nhiều hơn là lên án.
Bên cạnh nhân vật Xúy Vân, Kim Nham cũng là hình tượng tiêu biểu cho lớp nho sinh trong xã hội phong kiến. Chàng là người có chí học hành, luôn hướng tới công danh sự nghiệp. Tuy nhiên, việc quá chú tâm vào con đường khoa cử đã khiến Kim Nham chưa thực sự thấu hiểu và quan tâm đến đời sống tình cảm của vợ. Điều đó góp phần tạo nên khoảng cách giữa hai người và dẫn đến bi kịch hôn nhân. Qua nhân vật Kim Nham, tác phẩm cũng phản ánh những hạn chế của quan niệm sống coi trọng công danh hơn hạnh phúc gia đình trong xã hội xưa.
Về nghệ thuật, vở chèo có cốt truyện hấp dẫn, giàu kịch tính và xây dựng thành công nhiều nhân vật có cá tính riêng. Đặc biệt, nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật Xúy Vân được đánh giá rất cao. Ngôn ngữ chèo giàu hình ảnh, kết hợp với các làn điệu dân gian đặc sắc đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm. Thông qua bi kịch của Xúy Vân, vở chèo không chỉ phản ánh hiện thực xã hội phong kiến mà còn bày tỏ sự cảm thông sâu sắc đối với số phận và khát vọng hạnh phúc của người phụ nữ.
Có thể nói, Kim Nham là một vở chèo tiêu biểu của sân khấu dân gian Việt Nam. Tác phẩm không chỉ kể câu chuyện về một cuộc hôn nhân đổ vỡ mà còn đặt ra những vấn đề có ý nghĩa sâu sắc về tình yêu, hạnh phúc gia đình và quyền được sống theo khát vọng tình cảm của con người.
Sân khấu dân gian
Từ Thức gặp tiên là một truyện truyền kì nổi tiếng kể về Từ Thức – một người yêu thiên nhiên, sống phóng khoáng và giàu lòng nhân ái. Nhờ giúp đỡ Giáng Hương, chàng được sống nơi tiên cảnh nhưng cuối cùng phải chịu cảnh chia ly vì nhớ quê hương trần thế.
Sân khấu dân gian
Chu Mãi Thần là người nghèo nhưng chăm chỉ học hành, hằng ngày phải đi đốn củi để kiếm sống. Do cuộc sống quá khó khăn, vợ là Thiệt Thê chán cảnh nghèo túng nên bỏ chồng đi theo Tuần Ty. Sau nhiều năm kiên trì đèn sách, Chu Mãi Thần thi đỗ và trở thành quan lớn. Khi gặp lại chồng cũ trên đường vinh hiển, Thiệt Thê hối hận và mong được quay về đoàn tụ. Tuy nhiên, Chu Mãi Thần từ chối. Trong phiên bản chèo được cải biên sau này, nhân vật Chu Mãi Thần được xây dựng nhân hậu và bao dung hơn, còn Thiệt Thê mang bi kịch của một người phụ nữ lầm lỡ, đáng thương hơn là đáng trách.
Sân khấu dân gian
Trương Viên là một truyện thơ Nôm dân gian kể về cuộc đời lưu lạc, những thử thách gian khổ và lòng hiếu thảo, thủy chung của Thị Phương đối với mẹ chồng và chồng. Tác phẩm ca ngợi những phẩm chất đạo đức tốt đẹp của người phụ nữ Việt Nam.
Sân khấu dân gian
Lưu Bình – Dương Lễ là vở chèo cổ nổi tiếng của Việt Nam, kể về tình bạn sâu sắc giữa Lưu Bình và Dương Lễ cùng sự hi sinh cao đẹp của Châu Long. Tác phẩm ca ngợi tình bạn chân thành, nghĩa vợ chồng thủy chung và ý chí vươn lên trong cuộc sống.
Sân khấu dân gian
Đoạn trích "Thị Mầu lên chùa" kể về nhân vật Thị Mầu – một cô gái nhà giàu, xinh đẹp nhưng lẳng lơ, đa tình – lên chùa và đem lòng say mê tiểu Kính Tâm. Tại chùa, Thị Mầu chủ động ve vãn, tỏ tình với tiểu Kính Tâm nhưng không được đáp lại. Qua những lời nói, cử chỉ táo bạo và hài hước của Thị Mầu, đoạn trích làm nổi bật tính cách bộc trực, khát khao tình yêu của nhân vật, đồng thời tạo nên tiếng cười dân gian đặc sắc trong vở chèo Quan Âm Thị Kính.